Phạm Bạch Hổ

Phạm Bạch Hổ (范白虎; 910 – 972) tên xưng Phạm Phòng Át (范防遏), là võ tướng các triều  Ngô và triều Đinh và là một sứ quân trong loạn 12 sứ quân cuối thời. Ông là người gốc Nam Sách, Hải Dương nhưng được sinh ra và lớn lên ở Đằng Châu, Hưng Yên.

Phạm Bạch Hổ từng tham gia trận chiến chống quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng. Ngô Vương băng, ông chiếm giữ đất Đằng Châu và trở thành một tướng trong loạn 12 sứ quân (966 – 968).

Theo Đại Nam Nhất thống chí, Phạm Bạch Hổ sinh ngày 10 tháng 1 năm Canh Ngọ (910), phụ thân là Phạm Lệnh Công người lộ Nam Sách Giang, là một công thần dưới triều Ngô vương. Lệnh Công có tiệm buôn ở Đằng Châu, tại đây ông có vợ và sinh ra Phạm Bạch Hổ. Tương truyền mẫu thân ông nằm mộng thấy Sơn Tinh và Hổ trắng mà có mang nên đặt tên ông là Bạch Hổ. Lớn lên Bạch Hổ có thân hình vạm vỡ, mạnh mẽ như hổ, thông minh hơn người, văn võ song toàn.

Ông sinh ra trong một dòng họ giàu truyền thống võ nghệ, đời đời làm hào trưởng vùng Trà Hương. Nội tổ phụ là Phạm Chí Dũng vốn là Hồng châu tướng quân. Huynh trưởng  Phạm Man là Tham chính đô đốc đời Nam Tấn vương Ngô Xương Văn. Các cháu ông như Phạm Hạp và Phạm Cự Lang đều là các tướng giỏi thời Đinh được người đời sau ca tụng là “Giao Châu thất hùng”. Nữ nhi Phạm Thị Ngọc Dung là thê của Ngô Xương Ngập và sinh ra Ngô Xương Xí, sau trở thành một trong 12 sứ quân. Phạm Bạch Hổ từng làm hào trưởng đất Đằng Châu, theo phò tá Dương Đình Nghệ.

Năm Tân Mão 931, ông giúp chủ tướng đánh đuổi Lý Tiến, thứ sử Giao Châu của nước Namvà sau đó đánh bại Trần Bảo do Lưu Nghiễm cử sang cứu viện. Dương Đình Nghệ xưng Tiết độ sứ, dùng ông làm nha tướng. Khi Kiều Công Tiễn giết chết chủ tướng Dương Đình Nghệ đoạt chức rồi cầu cứu quân Nam Hán sang xâm lược. Phạm Bạch Hổ đã phối hợp với Ngô Quyền đem quân tiêu diệt Kiều Công Tiễn và đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm Mậu Tuất (938). Nhà Ngô phong ông chức Phòng Át Tướng công, trấn giữ toàn cõi Hải Đông (khu vực nam Hưng Yên, Hải Dương, Hải Phòng, Quảng Ninh ngày nay). Khi Ngô Quyền mất, Dương Tam Kha cướp ngôi vua của Ngô Xương Ngập. Vùng núi Hun Sơn của cha con ông là nơi che chở cho Ngô Xương Ngập 2 lần trốn thoát khỏi truy lùng của họ Dương. Sau khi Đỗ Cảnh Thạc và Dương Cát Lợi giúp Xương Văn lật đổ Dương Tam Kha, Phạm Bạch Hổ tham gia giúp Hậu Ngô Vương. Năm 965, Hậu Ngô Vương mất, các hào kiệt trong nước nổi lên cát cứ từng vùng. Phạm Bạch Hổ chiếm giữ Đằng Châu và là một trong mười hai sứ quân thời đó. 

Ngoài việc chiếm đóng Hải Đông, Phạm Phòng Át còn mở rộng lãnh địa bằng các cuộc tấn công về phía nam thuộc lãnh địa Kỳ Bố Hải Khẩu của sứ quân Trần Lãm và về phía bên kia sông Hồng tại các vùng Hà Nam, Nam Định ngày nay.

Đinh Bộ Lĩnh được sứ quân Trần Lãm  giao toàn bộ binh quyền, mang quân đánh dẹp loạn 12 sứ quân. Đầu năm 966, Phạm Bạch Hổ mang quân về Hoa Lưa theo hàng Đinh Bộ Lĩnh, được phong là Thân vệ Đại tướng quân. So với 2 tướng cũ nhà Ngô khác là Kiều Công Hãn và Đỗ Cảnh Thạc vẫn kiên quyết chống cự ngay cả khi các hậu duệ nhà Ngô đã hàng phục và về với nhà Đinh, có thể Phạm Bạch Hổ là người ít có tham vọng bá vương hơn nhưng có con mắt tinh đời, biết nhìn nhận thời thế nên thoát khỏi cảnh binh đao, chết chóc. Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi, phong Phạm Bạch Hổ chức Thân vệ Đại tướng quân.

Ngày 16 tháng 11 năm Nhâm Thân (972), Phạm Bạch Hổ mất tại quê nhà, thọ 62 tuổi. Đinh Đế đã sắc cho nhân dân lập đền thờ, các triều đại đều phong tặng ông là: “Khai thiên hộ quốc tối linh thần”. Tuy nhiên một số nguồn tin khác cho biết ông còn sống đến tận khi Lê Hoàn lên ngôi hoàng đế thay nhà Đinh, tức năm 983, thọ 73 tuổi.